biobuilding á steinsteypueyju
Grímsnes 2023-2026
Hvað þarf til að hægt sé að byggja úr náttúrulegum, staðbundnum efnum hér á landi?
Þetta er saga af verkefni sem er hugarsmíði okkar til að leita svara við þeirri spurningu.
AÐ FINNA SÉR STAÐ Í LANDSLAGINU
Staðsetning hússins var valin til að valda sem minnstu raski á landinu sem og skapa náin tengsl við umhverfið. Leiðin hefst við litla tjörn þar sem vaðfuglar safnast gjarnan saman yfir sumarið. Þaðan liggur stígur um móann að húsinu.
Gengið er að innganginum úr austri, þar sem húsið snýr baki í ríkjandi veðuráttir og aðliggjandi veg. Hér er þakið jafnframt lægst og gestir þurfa að lúta höfði þegar þeir ganga inn.
SÁLUHÚS
Húsið var byggt sem rannsóknartæki, en fyrir okkur er það líka sáluhús. Lítið, persónulegt rými þar sem hægt er að vera einn eða með fáeinum öðrum. Húsið hefur þegar tekið að safna sínum eigin sögum og á líka pláss fyrir þær sem gestir bera með sér.
Dagur að hausti í sáluhúsinu. Myndskeið eftir Studio CAPN.
Björgunarskipin
STEINSTEYPUEYJAN
Tilraunin með eitt lítið hús leiddi í ljós mun stærra samhengi. Leitin að staðbundnum byggingarefnum vakti spurningar um innflutning, hráefni, úrgang og þá efnismenningu sem íslenskur byggingariðnaður byggir á.
Brot úr stuttmyndinni The concrete island: transmission sem sýnd var á HönnunarMars 2023.
HVERSU STAÐBUNDIÐ GETUR HÚS VERIÐ Á STEINSTEYPUEYJU?
Markmiðið var að nota náttúruleg, staðbundin og endurnýtanleg efni eins og kostur var. Fljótlega kom í ljós að leitin sjálf var ekki síður mikilvæg en niðurstaðan.
Hvað er í raun framleitt hér á landi? Hvar er hægt að nálgast efnin? Hvað þarf að flytja inn? Og hvers vegna er svona erfitt að finna þessar upplýsingar?
Hænu-og-egg vandamálið kom fljótt í ljós: hvort kemur á undan, ræktun iðnaðarhamps eða markaður fyrir efnið?
Iðnaðarhampur var ræktaður á Sandhóli til að kanna leiðina frá akri til byggingarefnis. Tilraunin sýndi ekki aðeins möguleika hráefnisins heldur einnig hvaða innviði og þekkingu þarf að byggja upp á leiðinni frá ræktun til byggingar.
Biobuilding á Hönnunarmars 2023.
Húsið var byggt til að kanna í raunstærð hversu mikið hægt væri að nota staðbundin og náttúruleg byggingarefni á Íslandi. Það er raunprófunarhús fremur en frumgerð, hús þar sem hægt er að prófa efni og byggingaraðferðir við raunverulegar íslenskar aðstæður, mæla frammistöðu þeirra og miðla þeirri þekkingu sem aflað er.
Smæð hússins er engin tilviljun. Hampsteypan og íslenska burðarviðinn skorti þær vottanir sem krafist er við hefðbundnar byggingarleyfisskyldar framkvæmdir. Með því að hanna húsið sem smáhýsi gátum við prófað þessi efni við raunverulegar aðstæður. Regluverkið sjálft varð því hluti af rannsókninni.
AÐ BYGGJA SAMAN
Verkefnið tók á sig mynd í samtölum við ræktendur, rannsakendur, verkfræðinga og handverksfólk. Húsið var reist af þýsku farandsveinunum (Wandergesellen, FFB), Bastian, Elias, Georg og Mattis, sem unnu náið með okkur í gegnum allt byggingarferlið. Samstarfið varð að gagnkvæmum miðlunarvettvangi þekkingar og handverks. Bastian og Jan sáu um húsgagnsmiði.
Burðarþolshönnun var í höndum Mannvits, en Hampfirma sá um lagnavinnu og veitti okkur jafnframt ómetanlega aðstoð við byggingarvinnu. Þaraskjáirnir voru þróaðar í samstarfi við Alberte Bojesen. Ljósmyndir og myndskeið af fullbúnu húsinu eru eftir Studio CAPN.
Samvinnan náði langt út fyrir byggingarstaðinn. Fjöldi fólks miðlaði þekkingu sinni og reynslu, aðstoðaði við að útvega efni og vörur og lánaði okkur aðstöðu. Án þessarar rausnar hefði verkefnið ekki orðið að veruleika.
VISTFERILSGREINING
Í vistferilsgreiningu voru bornar saman þrjár efnissviðsmyndir: húsið eins og það var byggt, útgáfa með hampi ræktuðum hérlendis og útgáfa þar sem steinsteypa kemur í stað hampsteypu.
Niðurstöðurnar sýna kolefnisspor hverrar sviðsmyndar og gera kleift að bera saman áhrif ólíkra efnisvala með beinum hætti.
TVÖ ÁR AF MÆLINGUM
Hita- og rakaskynjurum var komið fyrir víðs vegar um húsið, meðal annars inni í hampsteypuveggjum og gólfi, til að fylgjast með eiginleikum og hegðun efnanna við íslenskar aðstæður.
Mælingar tveggja ára sýna að hampsteypuveggirnir þornuðu frá mjög háu rakastigi eftir byggingu niður í þurrt og stöðugt ástand. Ferlið tók þó mánuði fremur en vikur, mun lengri tíma en bresk viðmið gera ráð fyrir.
Ein mikilvægasta niðurstaða tilraunarinnar er að staðsteypt hampsteypa virðist ekki vænlegasta leiðin við íslenskar aðstæður. Hæg þornun efnisins bendir til þess að næsta skref ætti fremur að vera forsteyptar einingar eða kubbar, framleiddir og þurrkaðir við stýrðar aðstæður áður en þeir eru fluttir á byggingarstað.
Hlekkur á lokaskýrslu biobuilding fyrir Ask mannvirkjarannsóknarsjóð.
HVAÐ ÞARF AÐ BREYTAST?
Steinsteypan leiddi Ísland inn í nútímann. Hún mun ekki leiða okkur inn í framtíð sem auðgar fremur en eyðir. Í nær níu hundruð ár byggðum við úr torfi, grjóti og timbri, hús sem þurftu stöðuga umhirðu og sneru að lokum aftur til jarðar. Í dag flytjum við inn nær allt efni sem við byggjum úr. Þetta hús var aðeins hægt að reisa vegna þess að það var smáhýsi og sömu reglur og takmörkuðu stærð þess gera það auðvelt að afgreiða niðurstöðurnar sem of smáar til að skipta máli.
Frá árinu 2025 hefur verið gerð krafa um vistferilsgreiningar fyrir margar nýbyggingar á Íslandi. Okkar greining sýndi að innbyggt kolefnisspor hússins er um þriðjungi lægra en ef veggir og gólf hefðu verið úr steinsteypu. Samt er enn ekki hægt að fá vegg úr hampi og kalki, blönduðum á byggingarstað, vottaðan til notkunar þótt það sé leyfilegt í Evrópu og víðar. Að byggja með efnum sem stuðla að endurnýjun náttúrunnar, ásamt endurnýttum byggingarefnum, þarf að verða regla fremur en undantekning. Það sem vantar er leið fyrir þessi efni inn í byggingarreglugerðina og viljinn til að opna fyrir hana.
